Neçin gagauzlar gagauzça lafetmää utenarlar

Vikipediya saydından
Git hem: kullan, ara

Neçin gagauzlar gagauzça lafetmää utenarlar

Redakţyamıza internettän pek meraklı bir yazısı geldi. Sanêrız okuycularımıza deyni da o meraklı olacek. Büün onu bütününü tiparlêêrız. Sizdän da, bu yazıda açıklanan konular için, düşündüklerinizi bekleeriz.

Yazêrım Moskva’dan. Bän burada işleerim. Nicä da öbür çok gagauz göçmenneri, bän da geldim burayı kazanmaa ekmek parası hem aaramaa kendi kaderimi. Adımı yazmayacam, ama sizin için koyacam kendimä bir laab: KAYKAVUZ.

Savaşacam yazmaa bu yazıyı pak gagauzça. Savaşacam katmamaa rusça hem romınca laflarını. Sanmayın, ani üünmäk için, ama dilimizi sevdiim için hem ona acıdıım için!

Gagauzça büünkü türkçeyä en yakın dil. Nasıl türkçedä çok yabancı laf varsa gagauzçada da çok yabancı laf var. Bunnarın içindä en çok rusça, arapça, farsça, urumca hem bulgarca laflar bulunêr.

Bän ana dilimizä acıyêrım hem onun için korkêrım. Neçin deyni duyêrım, nicä yavaş-yavaş kaybederiz onu. Hem onunnan bilä kaybeler milletimiz.

Pek çok olêr ölä, ani savaşêrım lafetmää bir gagauzlan kendi dilimizdä da dooru lafedämeerim. Hep girer arpça, rusça laflar. Bän ozaman düşünerim, ani taa islää o lafları, angılarını bilmeeriz gagauzça, sölemää türkçä da olacek en doorusu.

Bän Türkiyedä bitirdim Universiteti da onuştan türkçeyi taa islää bilerim nekadar gagauzçayı. Gagauzça bän hiç bir okul bitirmedim.

Kimär kerä olêr ölä, ani bän gagauzlardan işiderim o lafları, angılarını taa ileri gagauzçada hiç yoktur işittiim. Ama bän bilerim o lafları türkçedän.

Da onun için hep taa çok annêêrım, ani bizim dilimiz türkçenin bir parçasıdır.

Var nicä sölemää, ani gagauzça trakiyalı türklerin lafettii türkçeylän 100% bir türlüdür.

Türkiyedä dä pek çok türkçä laflar sade sözlüklerdä var. Ama kasabalarda yaşayan türklär onnarı kullanmêêrlar. Örnek: “bıldır” erinä – “geçmiş yıl” deerlär.

Bu lafı bir kasabalı türkä sorsanız – bilmäz. Ama Türkiyenin dousundan birinä sorun, o “bu sözü kullanmayorum, ama dedemdän vardır işittiim” – deer.

Gagauzçada bunun gibi unuttuumuz laflar çok var. Pek çok ölä laf var, ani gagauzlar onnarı türkçä sayêr (onun için onnarı istämeerlär kullanmaa) da bilmeerlär, ani onnar varmış ileri gagauzçada da. Bu dooru diil. Gagauzça hem türkçä biri-birlerindän pek aaz ayırılêr.

Bitrki vakıtlarda pek çok gagauz lafeder sade pak rusça. Bunnarın içindä taa çok gençlär hem bunnarın çoyu Komrat’ta hem Çadır’da yaşêêr. Bu insannar söleer, ani bilmäzmişlär gagauzça. Kimisi haliz bilmeer, ama çoyu sade yapılêr, ani bilmeer. Neçin zere utanêrlar lafetmää gagauzça.


NEÇİN GAGAUZLAR UTANÊRLAR LAFETMÄÄ GAGAUZÇA? Savaşacam annatmaa kendi düşüncemi hem cuvap vermää bu soruya.

Bir insan yabancı dildä okulunda üürendii zaman, kendi ana dilini bilsä dä, okulda üürendii dildä düşünmää çekeder. O yabancı dildä çok laf üürener hem çekeder o dili kendi ana dilindän taa islää bilmää.

Açan bölä okullarda üürener bütün halkın uşakları, ozaman ana dilimiz çekeder geeri kalmaa. Okulda kullanılan yabancı dildä uşaklar çekeder taa kolay lafetmää.

Ozaman olêr ölä, ani o insannar, angıları üürenmemiş okulda hem akıl tarafından biraz geeri kalmış, öbürlärlän lafeder gagauzça. Ama öbürlär, angıları üürenmiş okulda yabancı dildä, o dildä taa islää lafettii için, lafederlär yabancı dildä. Onnara deyni gagauzça başlêêr göstermää geeri kalmışlıı, yabancı dil sa gelişmelii göstermää başlêêr. Bu iş taa da hızlandırêr ana dilinin kaybelmeyä dooru gittii yolunu.

Gagauziya’da hem gagauların yaşadıı başka memleketlerdä gagauzça okullar en kısa zamannarda açılmarsa, bu durum taa da kötü bir görünüş alacek – taa gagauz dili dünneydän silininceyä kadar!

Onun için ilk yapılması lääzım olan iş – GAGAUZÇA OKULLARI AÇMAKTIR!

Bu zoor hem ilk başta çok para hem üürediçi isteyän bir iştir. Ama, untmayın, ani bizim ileri gitmiş bir büük agamız var - Türkiye. Türk politikacıları bizä yardım etmeyä hep hazırlar.

Okulların açılmamasının sebeplerindän birisiymiş – gagauzların çoyu istemäzmiş gagauzça okulların açılmasını. Onnar hepsi korkêrlar, ani, bu olursa, unutaceymışık rusçayı. KORKMÊÊRLAR MI, ANİ GAGAUZÇAYI UNUDÊRİZ!

Çok dil bilmää pek islää: rusça, inglisça, türkçä, fransızça, h.b. Ama insanın ilk bilmesi lääzım olan dil – ANA DİLİDİR. Neçin sa azerilär, armennar, gruzinnär h.b. hem kendi ana dilindä okulda üürenerlär. Hem da, Moskva’ya gelip, çok ta para kazanêrlar, gagauzlardan taa çok.

Gagauzlar sa rusça okullarda üürenerlär, rusça universitetları bitirerlär. Ama sora giderlär Moskva’ya da çırak olêrlar. Azerilär okullarında azeriycä üürenerlär, Ama sora giderlär Moskva’ya da tükän açêrlar, çırak olmêêrlar.

Bän savaşêrım annatmaa, ani rusça bimäk gagauzları kurtarmaz.

Anaları,bobaları Moskva’daykana, uşakları evdä boş kalıp, yannış yollara sapêrlar, kötü işlerä girerlär. Sora göreriz, ani gagauz gençlerinin pek çoyu kapana kapanmış.

Bir halkı var edän hem millet adını verän şey: ANA DİLİDİR. Bir gagauz kendinä GAGAUZ dediynän o GAGAUZ olmaz. Gagauz halkının saabi olduu milli paalılıklarına bu kişinin da saabi olması lääzım. Başka halklarda olduu gibi, gagauz halkının da belli paalılıkları var: ANA DİLİ, ADETLERİ, DİNİ, FOLKLORU, h.b.! Onnara saabi olalım! Saygılarımla.