Gagauz dilinin saatlarını silärler cuvabını kimdän sormaa

Vikipediya saydından
Git hem: kullan, ara

Gagauz dilinin saatlarını silärler cuvabını kimdän sormaa

Anna İvanovna STOLETNEYÄ, baş zaametçi olarak, Moldova Üüredicilik Bakannıında cok yıllar çalışêr. Kendisi gagauz dilin üürenmesindä herbir problemayı biler hem o problemaları çözmää savaşêr.

Gagauz dili için hem onun üürenmesindä peydalanan soruşlar için Canabisinnän gazetamızın Baş redaktoru Todur ZANET konuşêr.

Gagauz dili okullarımızda kaç saat üüreniler? Büünkü gündä gagauz dili hem literaturası 1-12-ci klasadan 52 şkolada predmet gibi okunêr.

Bu predmet üç paraleldä okunêr: 1-4-cü hem 5-9-cu klaslarda üçär saat aftada, 10-12 klaslarda da – gumanitar profilindä dört saat, real profilindä dä üç saat aftada.

Var nicä mi demää, ani gagauz şkolalarını açmaa hazırız? Nasıl var nicä gitsin laf bunun için, açan var başka örneklerimiz dä.

Büünkü gündä Çadırın “V.MOŞKOV” adına 1-ci liţeyi kendi başına almışlar da gagauz dilin saatlarını silmişlär – 3 saattan 1 saada geçmişlär. Onnarın önnerinä yok mu nicä çıkmaa? İki yıl onnar olmuş işleerlär.

Sade bu yıl gördüm onnarın işletmäk plannarını. Biz bunu hiç bilmäzdik dä. Bu yıl da bunu hiç bilmeyceydik, zerä onnar bunu susaraktan yapmışlar. Nicä üürendiniz? Üürenmektä 1-4-cü klas ilk basamak sayılêr. İkinci basamaa geçmää deyni uşaklar dördüncü klasta milli test vererlär.

Bu testı komntol etmää deyni Bakannıın başka bir bölümü, biz diil, bu şkolayı seçmişlär. Şindi 54 kişi bu denemäk testını verecek. Bän dedim, ani yok nicä testı yapmaa, zerä uşaklar bütün programayı geçmedilär: 3 saadın erinä aftada 1 saat üürendilär. Bana dedilär:

“Bu diil bizim işimiz! Bakannıkta var sa üürenmäk programası – bu herbir şkolaya kanon!” Liţeydä var insan, ani bu iş için cuvap eder. Bakannık olarak, onnardan cuvabı soramêêrsınız mı? Ne bän, ne Gagauziya üüredicilik Bakannıı bu işi bilmäzdik.

İşi derindän araştırmaa başladık. Üzä çıktı, ani onnar danışmışlar Gagauziya üüredicilik Bakanına Födor Födoroviç MİNKUya bu işlän. Ama Canabisi demiş, ani bu işi imzalayamayacek. Ozaman onnar dooru Kişinöva gelmişlär.

Bizä, kim bu iş için cuvap eder, hem kimin yazısını görmedään bakannar diil lääzım hiç bir karar alsınnar, uuramadaan onnar gitmişlär dooru Moldova Üüredicilik Bakanın yardımcısına Oleg Andreeviç BABENKOya. O da gagauz dilindän 2 saatı almak için kararı imzalamış.

Bu olmadı mı o üzerä acaba, ani Çadırda kurulan rus Universitetin saabisi sayın O. BABENKO? Ona gagauz dili diil lääzım. O rus dilini konveyera koyup, kendisinä, kendi köklerindän kopan, paralı student kazanêr.

Bunu bilmeerim. Ama bir iş kesin bilerim, ani gagauz dilindä üürenmäk için cuvapçı bänim, hem benim imzamı görmedään o yoktu neçin bu kararı imzalasın! Şindi sa yok kimdän sorasın. Olêr: ne suvan imişlär, ne suvana kokêrlar! Kär ölä.

Çadır rayonun üüredicilik bölümünün başı sayın KİSEEVA işinä başladıı gibi benim üzümä dedi, ani gagauz dili onara diil lääzım. Onuştan yok neyä şaşmaa, ani balık baştan bozulmaa başlêêr. Biz bileriz, ani Çadırda, hem diil salt orada, savaşêrlar gagauz dilini yok etmää. Demeli gagauz milli şkolaları olmayacek?!

Bilmeerim. Hem istämeerim düşünmää dä bölä. Gagauzlar, bir millet olarak, kendi dilini üürenmää isteerlär. Ama bu yolda büük kösteklär var. Yakışarsa açıklayın. Herbir şkola kendi başına görä çalışêr. Nicä başı buyurêr – ölä çalışêr. Eridir açıklamaa, ani bizdä var ölä şkolalar, neredä gagauz dili üüredicilerinä hiç bakmêêrlar da.

Hem bakın: angı şkolaya gitmesän da en prost, en yufka ne var onnarı bizä vererlär: en prost kabinetlär, en prost masalar gagauz dilini üürenmäk için. Kimi şkolalarda gagauz dilindä üüredicilär kategoriyaya geçmää deyni büük cenklerä katılêrlar. Neçin?

Acaba gagauz dili üüredicileri taa mı yufka öbürlerindän? Diil. Ama onnarı görmää istämeerlär. Hepsi şkola başlarından biter. Onnar üzünnän dönmärselär gagauz dilinä – biz bu işi bitirämeyecez. Kim var nicä üzünü dönsün? Gagauziyanın 52 okulunun direktorlarından kaçı acaba gagauzdur?

Bän o insannarın becerikliini şüpä altına almêêrım. Bu diil naşionalizma bakışı. Bu sadecä bir soruş. Annadık, ani üüredicilerimiz var. Ama neylän üüretmää var mı?

Neylän üüretmää var. Deyelim, ani kiyatlarımız altın her taraftan – bunu deyämeerim. Ama bir bakış başka dillerin kiyatlarına atarsaydık – var nicä görelim, ani bizim kiyatlarımız taa ii. Bu kesindir. Kiyatlar 1-9-cu klaslaradan var. 10,11,12-ci klaslar için kiyatlarımız büün da yok.

Paramız da yok. Bu alaza. Bilmeerim nezaman dolacek bu alaza. Ama üüredicilär sayêrlar, ani kiyatlar pek yufka. Bunu bileriz. Elimizdä var üüredicilerin reşenziyaları. Avtorlra söledik, ani onnarı esaba alsınnar. Ama kiyatların üçüncü basımı olêr. Bişey diişilmeer. Bir işi eniletmää deyni eni kan lääzım. Bunu avtorlara sölämediniz mi?

Söledik. Hem kandidaturaları da teklif ettik. Ama avtorlar bunu işitmää da istämeerlär. Parayı ödeyän düdüü çalmêêr mı? Parayı ödeyän siz, Moldova Üüredicilik Bakannıı, diilsiniz mi? Bekim sıra geldi, o avtorların erinä başka avtorları almaa? Onnar dünneyä direk diil e. Bunu düşünmää lääzım.

Eski kiyatların avtorları hiç birini yaklaştırmêêrlar. Olabilir. Ama eni kiyatların hazırlamasını genä onnara verersiniz. Söz, gagauzların istoriyası, etnografiyası hem adetleri için gider. O insannar açıkladılar, ani bu uurda artık Kurikulumu hazırlêêrlar. Bunu seftä işiderim.

Ama bu aslı. Geçennerdä avtorların birisi bu işi ofiţial açıkladı. Bu urda üürenmäk kiyadı artık hazırmış. Ona görä da Kurikulum hazırlanêr. Genä saklıdan.Sanêrım, ani Bakanıın tarafından bu iş imzalanmadaan, o yaratmak dünneyi görmäz.

Temen dedim, ani eni kan lääzım. Eni evlatboyları gelerlär mi? Gelerlär. Oksana MALAÇLI, Nadejda KİRLİ, Valentina PERÇEMLİ, Oksana MANOLOVA te onarı bekleriz şindi. Kimileri onnarın artık doktoralarını yapêrlar. Anna İvanovna, uşakları seçmää deyni Olimpiadalar yapêrsınız.

Bu yıl o nezaman olacek? Olimpiadayı Baba Marta ayın 24-26 günneri arasında yapmaa düşüneriz. O olacek Komrat Devlet Universitetindä. Konu – Gagauziyanın 10-cu yıldönümü.

Orayı katılacek 50 üürenci. Üürencileri üüredicilär hazırlêêrlar. Onnar için da bişeylär hazırlêêrsınız mı? Seminar. Çiçek ayında (aprel) gagauz dili üüredicilerini Valkaneştä toplayacez. O seminarda Gagauziyä öndercilerini da bekleeriz.

Ko gelsinnär da işitsinnär üüredicilerin dertlerini, problemalarını, fikirlerini, tekliflerini. Da biraz bizim tarafa da baksınnar. Ozaman gagauz dili da ilerlenecek.

Biz bir kerä da unutmayalım lääzım, ani Gagauziyamızda gagauz dili, moldovan dili hem rus dili bir uurda bulunêrlar.